فصل اول

مقدمه:              

انسان از دیر باز تلاش کرده است با کلمات و واژه های مختلف حالات ،احساسات،هیجانات خویش را ابراز دارد به همین منظور ،درهنگام کشمکشهای درونی از اصطلاحاتی چون دلهره،دلشوره ونگرانی استفاده کرده است که در زبان کنونی روان شناسی اضطراب نامیده میشود.اضطراب است که استعداد ها را تخریب می کند،مشکلاتی را در تمرکز و حافظه به بار می آوردو باعث رفتارهای ناپخته می شود وفرد مبتلا نمی تواند با شرایط موجود و محیطش روبرو شود و با آنها کنار بیاید . بعضی از افراد در این موقعیت ها کنترل خود را از دست می دهند و دچار مشکلاتی اعم از جسمانی ،رفتاری و شناختی می شود و در نتیجه اضطراب در عملکرد تحصیلی آنها تأثیر میگذارد و مشکلاتی برای آنها فراهم می سازد حتی باعث شکست آنها در امتحان می شود اضطراب یک حالت بهنجار و امر ضروری در زندگی انسانهاست اما آنگاه که شدت اضطراب و نگرانی به حدی می رسد که بیشتر باز دارنده می شود تا برانگیزاننده و عملاً کارکرد فرد را تحت الشعاع قرارداده و آن را کاهش می دهد دیگر یک حالت بهنجار نیست.

بیان مسئله:

اصولاً هر امتحان و آزمونی هیجان و اضطراب خاص خود را دارد . همۀ هنر انسان در این است که با حداقل اضطراب از عهدۀ انجام بزرگترین امتحانات بر آید. بطور کلی انسان دوست ندارد رفتارهایش همواره مورد ارزیابی دیگران واقع گردد. به همین دلیل هر زمان که در موقعیت امتحان و آزمون قرار می گیرد به گونه ای دچار اضطراب می گردد .البته بدیهی است که وجود اضطراب به خودی خود امری غیر عادی نیست اما آنچه باید به عنوان یک عامل آزاردهنده و بازدارنده مورد توجه قرار گیرد شدت هیجان زدگی و اضطراب فوق العاده ای است که به هنگام حضور در محافل اجتماعی یا شرکت در آزمونهای مختلف دامنگیر بعضی از افراد می شود .بنابر این یکی از رسالتهای مهم مربیان توجه به عامل اضطراب و اتخاذ تدابیر لازم برای کاهش آن دربین نوجوانان مبتلاست .زمانیکه دانش آموز من بطور چشمگیری دچار اضطراب شد و چنین اضطرابی می تواند آثار زیستی و روانی زیانباری را به همراه داشته باشد .اضطراب امتحان می تواند به عنوان یک وضعیت و حالت جسمی و روانی باشد که نشانه های آن عبارتند از :عرق کردن ،پریدگی رنگ ،تنگی نفس و......می باشد.

 با توجه به تعاریف اضطراب می توان این حالت را در ارتباط با آینده و فاقد یک عامل عینی و مشخصی دانست که در عین حال می توان سه جنبه اصلی را در آن مشخص نمود:

1-جنبه فیزیولوژیکی      2-جنبه حرکتی            3-جنبه شناختی روانی

بطور کلی اضطراب از امتحان فرد را دچار اختلالات عاطفی و روانی می نماید و باعث می شود که فرد از نظر روانی و حتی جسمانی نامتعادل شود و در نتیجه نتواند به خوبی از عهده امتحان برآید فردی که مضطرب است به خوبی نمی تواند هر آنچه را آموخته است بوسیله امتحان نشان دهد.و چون قضاوتی که معلم درمورد یادگیری  می کند  بر اساس پاسخ فرد به سؤالات امتحان است بنابراین دانش آموز مبتلا به اضطراب حد نصاب نمره را برای قبولی بدست نمی آورد لذا با توجه به اهمیت موضوع لازم دانستم عملکرد خود را درمورد دانش آموزی که اضطراب در امتحان داشت را ارائه دهم چه عواملی دربوجود آمدن اضطراب امتحان دراین فرد مؤثر بودند؟

اهمیت و ضرورت پژوهش:

امروزه علی رغم ایجاد تغییرات عمیق فرهنگی و تغییر در شیوه های زندگی فاقد توانایی های لازم و اساسی هستند و همین امر آنها را در مواجه با مسائل و مشکلات زندگی روزمره آسیب پذیر کرده است .پژوهشهای  بیشمار نشان داده اند که بسیاری از مشکلات بهداشتی و اختلالات روانی –عاطفی ریشه های روانی اجتماعی دارند.

هدف از نوشتن این تحقیق و انتخاب موضوع آن بحثی است که دربین مباحث روانشناسی بیش از سایر مباحث مورد توجه می باشد و غفلت از آن باعث بیماریهای روانی میگردد.و درمورد دانش آموزان کاربرد بیشتری دارد و با توجه به شغل و حرفه شخصي دانستن بعضي از اين نكات براي مقابله و برطرف ساختن مشكلات دانش‌آموزان مؤثر است. آشنايي با دلايل بوجود آمدن اضطراب ما را در بررسي اين علل و درمان هر چه بهتر آن ياري خواهد رساند[1].

اهداف پژوهش:

هدف اساسی در این پژوهش :

1.       بررسی علل اضطراب امتحان در یکی از دانش آموزان این آموزشگاه

2.       راههای کاهش اضطراب امتحان در این دانش آموز

3.       نقش معلم در کاهش اضطراب امتحان

4.      نوع برخورد خانواده نسبت به توانایی فرزندشان به میزان اضطراب اثر دارد.

سؤالات پژوهش :

1.       آیا والدین درایجاد اضطراب امتحان در دانش آموزان نقش دارند.

2.       روشهای پیشگیری از اضطراب امتحان را نام ببرید.

3.       چه عواملی باعث اضطراب امتحان در دانش آموزان می شود.

تعریف واژه ها و اصطلاحات:

اضطراب:یک ناراحتی دردناک درونی که در بيش بینی یک تهدید و یک عامل ناخوشی در آینده که منبع و منشأ آن مشخص نیست یاد می کند.

امتحان : اندازه گیری و سنجش تغییرات حاصل در رفتار دانش آموزان با توجه به هدفهای آموزش و پرورش به منظور هدایت یادگیری آنهاست.

فصل دوم :  ادبیات و پیشینه تحقیق

پیشینۀ تحقیق

1- ميرافضلي آراني، فاطمه، علل اضطراب در كودكان، مركز تحقيقات نظام وفا شهرستان آران و بيدگل، 83 ـ 1382

اضطراب از بزرگترين دشمناني مي‌باشد كه بشر مجبور است با آن روبرو شود اضطراب دربارة آسيب‌پذيري خودمان و ترس براي بقاي خود

2- عکاشه گودرز"بررسی فراوانی وعلل اضطراب در دانش آموزان"

شورای تحقیقات اداره آموزش و پرورش شهرستان کاشان 1381

در این تحقیق سنین نوجوانی یعنی سالهای بین 12 تا 18 سال را دوره ناکامل نامیده‌اند زیرا نوجوان عالم کودکی را پشت سر گذاشته و به دوره کامل بزرگسالی نیز نرسیده است در نتیجه احساس نوعی ناامنی و عدم اطمینان و اعتماد به خود و نقش اجتماعی خود دارد. دوره ای که در طول عمر انسان ؛تنشهای هیجانی؛در حد اعلای خود می رسد دوره نوجوانی است .در این دوره علاوه بر رشد و تغییرات بدنی و ترشحات غدد داخلی که تا حدی موجبات اضطراب و تنش را در نوجوانان پدید می آورد،عوامل محیطی و اجتماعی یکی از عوامل اصلی وجود تنشها در این دوره می باشد.

تعريف اضطراب:

بي شك يافتن تعريفي جامع و مانع براي اضطراب دشوار است در واقع اساسي توافق بر سر تعريف است كه در رشته‌هاي مختلف به دشواري صورت مي‌گيرد.

روان شناسان تعريف جامعه‌شناسان و جامعه شناسان تعريف روان شناسان و روان پزشكان تعريف هيچكدام را جامعه و مانع نمي‌دانند اما اضطراب كلمه‌اي مشتق از لغت لاتيني به معني سختي كشيدن است و در قرن 17 براي تشريح سختي يا محنت بكار برده مي‌شود و در اواخر قرن 18 دلالت بر نيرو، فشار، كوشش سختي مي‌كند كه متوجه افراد يا عضوي از اعضاء يا نيروي  رواني او [2]

اضطراب يك حالت عاطفي است كه در آن عامل مبهمي از ترس، ترس ناشي از پيش‌بيني حوادث نامطبوع وجود دارد و فيزيك ناراحتي دردناك ذهني ناشي از يك پيش‌بيني در مورد يك تهديد و يا يك ناخوشي در آينده است.

اضطراب احساس ناخوشايند و ناراحت كننده است كه با نشانه‌هاي جسمي حاكي از بيش فعالي دستگاه عصبي خود مختار، همراه باشد[3].

ماهيت اضطراب

اضطراب چيزي نيست جز دلهره‌اي مداوم و مزمن از چيزي كه شناخته شده و قابل تعبير نيست كه براي فرد پديدآمده و يا در حال پديد آمدن است. برخي روانشناسان اضطراب را عبارت از ترسي دانسته‌اند كه در اثر به خطر افتادن يكي از ارزشهاي مهم و اصيل در زندگي پديد مي‌آيد. مي‌گويند اين ترس موجب احساس دردي داخلي با ريشه‌اي عميق و اغلب ناشناخته و گاهي فراموش شده پديد مي‌آورد مبهم و آن تصور دردها، گاهي به صورت ناخودآگاه از آدمي سر مي‌زند و به گونه‌اي اغتشاش آميز در افراد تجلي مي‌كند. وضع به گونه‌اي است كه هم براي خود فرد و هم براي اطرافيان قابل تفسير نيست. برخي ماهيت آن را شكل تخيلي ترس يا بيم مبهم دانسته‌اند كه به صورت مزمن درآمده و موجب تغييرات واقعي در افراد مي‌شود.) كاري، كويري. زندگاني با اضطراب/ ترجمه دكتر ماشاءاله مديحي، نشر يادآوران، 1370، ص 8(

مو قعیتهایی که اضطراب دراین دانش آموز ایجاد می شد :

1.       هنگام مطالعه و آماده شدن برای امتحان

2.       شب قبل از امتحان و صبح روز امتحان

3.       هنگام حرکت به طرف محل امتحان و ورود به جلسه

4.       هنگام شروع امتحان،در حین امتحان و پس از آن

5.       زمان انتظار برای اخذ جواب امتحان

6.        هنگام گفتگو برای امتحان

عوامل مؤثردرایجاد اضطراب در این دانش آموز :

1.       عوامل فردی و شخصیتی

2.       عوامل آموزشگاهی (دبیران)

3.       عوامل خانوادگی (مادر)

عوامل فردی و شخصیتی که باعث اضطراب این دانش آموز می شد :

1.       عزت نفس پایین:که باعث اضطراب بیش از حد او می شد.

2.       ارزیابی شناختی:این دانش آموز از اضطراب امتحان رنج می برد بخاطر افکار منفی و غیر واقع بینانه ایی که از خود داشت خود را فردی لایق و شایسته نمی دانست و به شدت از شکست می ترسید. نمرۀ20 نگرفتن را شکست می دانست و همه چیز را درگرو برنده شدن و موفق شدن می پنداشت .اصولاً تصویر ذهنی و ارزیابی شناختی هر فرد با موفقیت و شکست او رابطه دارد .به نظر می رسد که افراد خوش بین درزندگی و تحصیلات خود موفقیت بیشتری کسب می کنند.

عوامل آموزشگاهی :

1. ارتباط معلم با دانش آموز با محبت و صمیمیت نبود و این دانش آموز از این درس معلم می ترسید و نمی خواست به کلاس درس او برود .یکی از عوامل مؤثر در آموزشگاه دبیران هستند که انتظارات واقع گرایانه معلم از دانش آموز در پیشرفت تحصیلی او نقش مهمی دارد .دبیران باید از دانش آموزان انتظار داشته باشند که بیش از بیش عملکرد خود را بهبود بخشند اما هر گونه انتظار نابجا می تواند به فشار روانی و در نتیجه اضطراب منجر گردد.نداشتن شناخت کافی معلم از دانش آموز و تواناییهای وی ،ممکن است شرایط نامطلوبی در کلاس و امتحان برای دانش آموز بوجود آورد. رابطه معلم و دانش آموز باید چنان باشد که به او احساس اعتماد به نفس بدهد.موقعیت کلی کلاس باید به گونه ای باشد که به نوجوان آرامش فکر ببخشد و صمیمیت بیشتری بین معلم و شاگرد بوجود آورد.

2. رقابت نادرستی است که بین دانش آموزان وجود دارد و خواسته یا ناخواسته ،آگاهانه یا ناآگاهانه ،توسط معلمان و خانواده ها مورد تشویق قرار می گیرد که این دانش آموز می خواست همیشه نمراتش 20 و شاگرد اول باشد.[4]

عوامل خانوادگی:

مادرش همیشه می گفت که باید نمرات او 20 بشود و نسبت به نمره دادن معلمان حساس بود و رفتار این مادر باعث تشدید اضطراب در این فرزند می شد.

زیانهای اضطراب در این فرد :

1.       زیانهای زیستی- جسمانی :این فرد در مدرسه دل درد شدید می گرفت و حالت تهوع پیدا می کرد و دوبار در بیمارستان بستری شد و آندوسکوپی و عکسهای رنگی از آن گرفته شد.

2.       عوارض عاطفی:چند روز به مدرسه نمی آمد و می گفت می ترسم از دبیران و وابسنگی شدید به مادر خود داشت.

3.       زیانهای تحصیلی :این فرد نتوانست امتحان نوبت اول را سپری کند. همیشه مریض بود.

4.       زیانهایی برای زندگی فرد:مادرش گریه میکردکه من با مشکلات زندگی چرا دخترم همیشه مریض است و نمی خواهد به مدرسه برود.و از نظر مالی خیلی به مادر ضرر رسیده بود.

راهکارهایی که  به والدینش توصیه شد:

1.       از دخترش بیش از توانائیش توقع نداشته باشد.

2.       از تحقیر و سرزنش مداوم او بپرهیزد.

3.       خانه را برایش محیطی امن بسازد .او را در اختلافات خانوادگی پدرش شرکت ندهد.

4.       رقابت با همشاگردیش نداشته باشد.

5.       مادرش از دبیران حمایت،و خوش بینانه نگاه کند.

6.        با ندانم کاریها و اعمال نادرست اضطرات او را تشدید نکند.

7.       به او محبت کند وهر دو فرزند را یکجور ببیند.[5]

راهکارهایی که به دبیران توصیه شد:

یقیناً معلم بهترین کسی است که می تواند با توجه به مسئلۀاضطراب در امتحان در تخفیف و تعدیل این حالات دانش آموزان مؤثر باشد. اگر ما بتوانیم بعنوان معلم و مربی شرایط رشد عاطفی مناسب برای نوجوانان فراهم سازیم از شدت ناکامیها ،سرکوبی،خشم ،بیقراری و احساس حقارتها کاسته ایم .البته این موارد کم و بیش درمدارس وجود دارد اما ما با در نظر گرفتن محیط می توانیم این عوامل را که بوجود آورندۀ اضطراب موقتی هستند کمک کنیم که جنبۀ دائمی به خود نگیرد. مدرسه و خانواده باید احساس در نوجوان ایجاد کنند که زندگی با دشواریها آمیخته است که ا گر عاملی سبب می شود که او به هدفش برسد راه  طبیعی این است که  بر کوشش خود  بیفزاید و اگرموفق نشد راه معقول و طبیعی دیگر را انتخاب کند.

سالن امتحان از نظر وضع ظاهر و آرایش عمومی آن می تواند وحشت و سختی امتحان را در ذهن دانش آموز تشدید کند.شما معلمان میتوانید افرادیکه از ناراحتی اضطراب در امتحان رنج می برند را شناسایی کنید و در حین امتحان با آنها به ملاطفت و آرامش برخورد کنید و به آنها روحیه ببخشید و باعث تقویت عملکرد آنها شوید. باید روشهای درست مطالعه را به دانش آموزان آموزش دهیم. چنانچه دانش آموزی در امتحان نمره مناسب یا قبولی به دست نیاورد به روحیۀ او آسیب نرسانیم.

راهکارهایی که به دانش آموز مورد نظر توصیه کردم:

1.      دربرنامه ریزی خود همیشه خواب کافی را مد نظر داشته باش. خواب مفید برای شما حدوداً 8 ساعت است تا مغز بتواند استراخت کند.

2.      از همکاری والدین خود برای رسیدن به هدف خود بهره بگیر.

3.      نوع مطالعۀ خود را مستمر کن.

4.      اعتماد به نفس بالایی داشته باش.

5.      وقتی در جلسه امتحان حاضر می شوید با نام خدا شروع کن "اَلا بذکرالله تَطمئنّ القلوب"

6.هرگاه در جلسه امتحان فکرتان منحرف می شود سعی کن تمام ذهن خود را روی سؤالات مطرح شده متمرکز کن نه چیزدیگر.

7.      سعی کن با پیش بینی نتایج مثبت بعداز امتحان خلق و خوی خود را همواره حفظ کنی.

8.      ارزیابی واقع بینانه بدون اغراق از امتحان

9.      اجتناب از توجه بیش ار حدبه اضطراب امتحان

10.  رفتارهای سازنده داشته باش مانند مشورت و تمرین.

11.  القائات به فرد به این صورت که او هیچ درد مریضی و مشکلی ندارد.

12.  دادن مسئولیت کتابخانه تا به کاری سرگرم شود و از فکر اضطراب دور شود.

13.  هدایت بآن به مشاوره منطثه و صحبت باآن.

14.  گرفتن جایزه از طرف اداره بخاطر اینکه اوو شاگرد ممتاز و خوبی است.

15.  برقرار کردن ارتباط نزدیک با دبیران او مانند دبیر فارسی-هنرو...

اصول کلی در درمان اضطراب :

برای مقابله و درمان اضطراب روشهائی وجود دارد در هر مورد شیوه خاصی باید بکاربرد اما در کلیات آن به سه مسئله باید توجه کنیم:

1.        کشف عامل اضطراب و تلاش برای ریشه یابی آن که دراین پژوهش عامل اضطراب دبیر و والدین او بودند.

2.        کاهش جنبه های تهدیدآمیز زندگی در هر زمینه که برای او دلواپسی هایی را فراهم می کند.

3.        از بین بردن عوامل محرک که زمینه ساز بسیاری از تهدیدها به حساب می آیند.[6]

فصل سوم: نتيجه‌گيري

نتیجه گیری:

دراین تحقیق پس از بررسی علل اضطراب امتحان در این دانش آموز نقش والدین ودبیران در کاهش اضطراب امتحان مؤثر بوده است. از کل مطالب ارائه شده و مطالعۀتحقیقاتی می توان موارد زیر را که برای دانش آموزان مفید است ارائه داد. معلمین باید سعی کنند توقعات خود را متناسب با توانائیهای دانش آموزان باشد تا از عهده انجام آن برآیند و در غیر اینصورت همیشه در حال نگرانی و اضطراب هستند و اعتماد به نفس خود را از دست می دهند. بنابراین انتظارات معلمین بهتر است با توانائیها و استعدادها سطوح یادگیری دانش آموزان همسال باشد.معلمین با توجه به تفاوتهای فردی دانش آموزان ،سؤالها را از ساده به مشکل مطرح کنند زیرا اگردانش آموزان با اولین برخورد با سؤال مشکل روبرو شود . معلمین باید بطور مستمر و مکرر از دانش آموزان چه بصورت شفاهی یا کتبی ارزشیابی کنند. معلمین باید والدین را راهنمائی کنند که با فرزندان خود بر خورد سازنده داشته باشند. معلمین روش صحیح مطالعه کردن را به دانش آموزان آموزش دهند.معلمین باید نظم و سکوت را در جلسه امتحان رعایت کنند. خواندن قرآن و تذکرات آرام بخش در اضطراب مؤثر است. معلمین در جلسات امتحان حضور داشته باشند.

ما هم با كمك مشاوره اداره و دبيران و والدين اين دانش‌آموز توانستيم با اتكا به خداوند متعال اضطراب او را كاهش داده و اكنون مشكلي ندارد.

پیشنهادات:

1.  معلمین فضای سالم و بی دغدغه ای را برای آزمونهای شفاهی آماده کرده و کمتر از کلماتی مانند امتحان که خود موجب اضطراب می شود استفاده کنند ودر هنگام اجرای آزمون شفاهی به دانش آموز تلقین کنند که می توانند به راحتی به سؤالات پاسخ دهد و از هرج و مرج فضای آزمون و تمام عواملی که محل آرامش دانش آموز در موقع امتحان را بر هم می زند جلوگیری می کنند.

2.  به دانش آموزان آموزش دهند که همیشه برای هدف خاص و مشخص درس بخوانند چرا که با توجه به تحقیقات ، نوع مطالعه و داشتن هدف از میزان اضطراب می کاهد. همچنین تقسیم بندی مطالب یک کتاب برای مطالعه کردن از ساده به مشکل یا بالعکس نوع آموزش دانش آموزان از سوی معلم برای نحوۀ تنظیم بر نامه ریزی برای مطالعه و داشتن روش مطالعه برای هر درس می تواند از راه حلهای مفید مثمر ثمر درجهت حل یا کاهش اضطراب امتحان دانش آموز باشد.

3.  نحوه دیدگاه اولیاء نسبت به نتیجۀ امتحان فرزندشان تأثیرمستقیمی در ایجاد اعتماد به نفس یا اضطراب دانش آموز می شود مثلاً اصرار والدین برای گرفتن نمره 20 فرزندشان این تفکر را در ذهن دانش‌آموز به وجود می آورد که باید حتماً بالاترین نمره را بگیرد و تمام سعی او بر این است که انتظار والدین را بر آورده سازد تا مورد سرزنش اولیاء قرار نگیرد.

منابع و مآخذ

1-اكرمي ناهيد، اضطراب امتحان، تربيت،ماهنامه پرورشي وزارت آموزش و پرورش شماره 3، سال 15، 1378

2-افروز ،‌غلامعلي امتحان و اضطراب نشريه پيوند شماره 152 خرداد 71

3-تربيت ماهنامه پرورشي آموزش و پرورش سال 1377 شماره 14

4-قائمي، علي، ترس و اضطراب در كودكان انتشارات اميري، چاپ اول 1368

5-معتمدي زهرا، رفتار نوجوان، ا نتشارات لك لك، چاپ دووم 1372

6- فرقاني رئيسي شهلا ، شناخت مشكلات رفتاري در كودكان و نوجوانان، تهران نشر معاونت پرورشي وزارت آموزش و پرورش

7-كوير كاري، زندگي با اضطراب ، ترجمه دكتر ماشاءالله مديحي، نشر يادآوران 1370

8-ميرافضلي آراني ، فاطمه، علل اضطراب در كودكان، مركز تحقيقات نظام وفا 82-1381

9-عكاشه گودرز – بررسي مشكلات فراواني اضطراب در دانش آموزان ، شوراي تحقيقات اداره آموزش و پرورش شهرستان كاشان

10-  شعباني ، حسن مهارتهاي آموزشي انتشارات سمت 1371

11-  معتمدنيا ليلا، بررسي علل اضطراب در دانش آموزان، دانشگاه آزاد اسلامي اراك 1381